پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم) حوزه 29 شماره 166-165 2012 09 22 بررسى کارویژه دو خط مشروطه و مشروعه در تاریخ معاصر ایران 93 104 597 FA احمد رهدار Journal Article 2015 12 08 نهضت مشروطه، از تحولات مهم تاریخ معاصر ایران است که ابتدا، از سوى عالمان دینى و با شعار »عدالت‏خواهى» بنیان گذارده شد و در ادامه، شعار »مشروطه‏خواهى» به جاى آن نشست. در نهضت یاد شده، جریانِ اجتهادى شیعه با دو برداشت: الگوى »مشروطه» و »مشروعه» فعالیت چشم‏گیرى داشته است. مرجع تقلید جریان مشروطه‏خواه، آخوند خراسانى و نظریه‏پرداز آن، علامه نایینى و مرجع تقلید جریان مشروعه‏خواه، آیت‏الله سیّد محمدکاظم طباطبایى یزدى و نظریه‏پرداز آن، آیت‏الله شیخ فضل‏الله نورى بوده‏اند. سیر تحولات نهضت مشروطه، بویژه پس از اعدام شیخ فضل الله نورى به سمت و سویى رفت که بسیارى از رهبران دینى مشروطه‏خواه، از دیدگاه خود مبنى بر حمایت از مشروطه‏طلبان غیردینى، پشیمان شدند و در این زمان، اقبال عمومى مردم به مرجعیت سیّد یزدى صورت گرفت. شکست نهضت مشروطه باعث شده تا فرایند تحقیق و پژوهش در این خصوص همواره به گونه‏اى پیش رود که از جریان مشروعه دفاع شود و جریان مشروطه به بوته نقد گذاشته شود. این در حالى است که ضمن اذعان بر »حقانیت» دیدگاه مشروعه، بویژه در ظرف تاریخى نهضت مشروطه، به نظر مى‏رسد »اصالت» دیدگاه مشروطه به مثابه یک ملاک و قاعده براى حرکت در تاریخ، بیش‏تر از دیدگاه مشروعه باشد. بررسى تحولات تاریخ معاصر در سده پس از نهضت مشروطه، به خوبى نشان مى‏دهد که کارآمدى دیدگاه مشروطه در این دوره بیش‏تر از کارآمدى دیدگاه مشروعه بوده است.