وصیتنامه اخلاقى از علامه میرزا محمد باقر موسوى خوانسارى

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده


روح علم و دانش به تعهد است و وظیفه بانى. تعهد و انجام وظیفه جز با شناخت زمان و تکلیف عصرى نشاید. شاخصه روشن عالمان شیعه که در تاریخ کم شمار هم نبودند همین مسؤولیت شناسى و تکلیف بانى بود. انجام وظیفه در هر شرایط و به هر قیمت پاى ورى نستوهى سوز وگداز و عمل به وظیفه در زندگى آنان موج مى زد و خستگى ناپذیرى آن فرزانگان بینندگان را به شگفت مى آورد.

علامه بزرگوار میرزا محمد باقر موسوى خوانسارى1 نه تنها خود از این دست دانشوران بود که پاس این عالمان بزرگ نیز بداشت و با نوشتن دائرةالمعارف گرانبهاى: (روضات الجنات) بوستانهایى را براى تفرّج علمى درس آموزى فرا روى دانشیان و اسوه جویان گشود.

او در این کتاب با پژوهشى گسترده دامن و ژرف زندگى بیش از هفتصد تن از دانشوران و سادات مسلمان را آورده است آن هم با روشى تحلیلى و انتقادى.

شرح زندگى و برکتهاى وجودى او در دیباچه وصیت نامه دیگرش در آینده به یارى خدا خواهد آمد. در این جا از سفارشهاى معنوى و اخلاقى او به پسر ارشدش محمد مهدى بهره و توشه راه مى گیریم و دستورالعمل هاى اخلاقى کسى را که اندیشه او گنجینه رازها و رمزهاى توفیق عالمان بزرگ تشیع بوده است چراغ راه قرار مى دهیم.

وصیت نامه او را سه بخش است:

مقدمه که پس از حمد پروردگار چنین آغاز مى شود:

(امّا بعد پس این صورت وصیّت نامه کوچک ترین بنده پادشاه و صاحب اختیار جاودان و ناتوان ترین آفریده هاى اوست و ناچیزترین آنان ناچیز محض به همه فرزندان جگرگوشگان بازماندگان و نوادگانم. خدا آنان را از شر شیطان نگهدارد…)

پس به اصول دین و تشیّع شهادت مى دهد به مقام و منزلت ائمه اثنى عشر(ع) و معارفِ دینى اقرار مى کند. پس از آن با عنوان (وصیته) دستورات اخلاقى والایى را سفارش مى کند که خود دستورالعملى مستقل براى رهنمودن سالکان به مقام والاى بندگى حق و مقامات معنوى است و در پایان به فارسى توصیه هایى را نگاشته که در آینده ان شاء اللّه جداگانه همراه با پاورقیهاى سودمند خواهد آمد.

اکنون ترجمه بخش عربى وصیت نامه را راهنماى سیر و سلوک خویش قرار مى دهیم.

 

بسم اللّه الرّحمن الرحیم

الحمد لله وسلام على عباده الذین اصطفى محمد واهل بیته الطاهرین المعصومین ولعنة اللّه على اعدائهم اجمعین الى یوم الدّین.

… هان پسرم نور دیده ام! خدا تو را در هر دو سرا رحمت کناد. بر تو باد پاس پیرویها و بندگیهاى الهى و دورى از گناهان و بدیها.2

از افراد بد دورى گُزین و با خوبان یار و همراه باش. از اندک عمر باقى مانده در به دست آوردن آنچه تو را در روز قیامت سود دهد بهره گیر3 روزى که بر ستمکاران بسیار دشوار است و بر غافلان و ناخوداندیشان ناخوشایند و سخت.

فرزندم دلبندم! خدا تو را بر انجام خوبى و پرهیزکارى موفّق بدارد. به پدر و مادرت چه در دار دنیا باشند یا در سراى آخرت نیکى کن4; زیرا آن که عاق پدر و مادر شود نه دنیا دارد و نه آخرت و پس از مردنش فرزندانش او را از یاد ببرند5. براى

پدر و مادرت در همه عمر دعا کن; چه خدا در قرآن تو را به دعا براى آن دو فرا مى خواند:

(وقل ربّ ارحمهما کما ربّیانى صغیرا.)6

نماز و روزه هاى قضاى پدر و مادرت را به اندازه توان به جاى آور. اگر مى توانى به نیابت از آنان حج بگزار و انفاق کن7 و به گاه پذیرش دعا به یادشان باش و براى آنان دعا کن تا خدا عمرت را دراز کند و کارهایت را سامان بخشد.

با خلق خدا مهربان باش و به آنان مهر بورز.8 نیاز مردم را برآور و نیازهاى آنان را بر نیازها و خواسته هاى خود پیش بدار; زیرا کسى که به مردم مهر ورزد در دنیا و آخرت عزیز و گرامى باشد.

زیارت مشاهد مشرّفه و بقعه هاى مبارکه را ترک مکن.9

فراگیرى دانش دین تهذیب و تکمیل نفس نشر و گسترش دین را سرلوحه کار خویش کن و برنامه ریزى براى به سازى معیشت خویش و اداره زندگى را نیز فراموش مکن.10

اگر خدا حاجت و نیاز برادر مؤمنت را به تو واگذارد مباد در برآوردن آن درنگ ورزى که خدا در دنیا و آخرت پست و رسوایت خواهد کرد.11

به کهن سالان احترام بگزار حقوق آنان را در این سرا و آن سرا پاس بدار بویژه عموهایت که بسان

پدر بر تو مهر مى ورزند.12

به اندازه توان صله رحم کن و به دوست و همسایه آزار مرسان.

شب هنگام که چشمها آرمیده اند تو بیدار شو و به درگاه خدا نیاز بر تا با خوشى وارد بهشت شوى.13

بهره ات را از دنیا فراموش مکن. به همه نیکى کن همان گونه که خدا به تو این همه نیکى مى کند. زمین را با گناه میالود چه بى گمان خدا سرکشان را دوست ندارد:

(ولاتنس نصیبک من الدّنیا فأحسن کما احسن الله الیک ولاتبغ الفساد فى الارض انّه لایحبّ المفسدین.) قصص77/

سفارش مى کنم سفارش مى کنم باز هم سفارش مى کنم تو را پس از تقوا به نگهداشت حقوق خواهر و برادران خود که از یک پدر و مادرید تا مادر و پدرت از تو و آنان خوشنود شوند. ان شاء الله.

از آنان و غیر برادران و خواهران خود بخواه که براى پدر و مادرت دعا و طلب آمرزش کنند.

والسلام علیک وعلیهم بعد اهل بیت العصمة ورحمة الله وبرکاته.

این وصیتى است برخاسته از حق برابر بر واقع هیچ شبهه اى در آن نیست درود بر هر آن کس که بدان عمل کند.

 

 

پى نوشتها:

1. براى آگاهى از زندگى و خاندان او بنگرید به زندگى خود نوشت او: (روضات الجنات فى احوال العلماء والسادات) ج105/2 قم مکتبة اسماعلیان.

2. پاس پیرویها و بندگیهاى خداوند و دورى از گناهان حدّ نصاب ایمان است. آن که گناهى از او سر مى زند و یا واجبى ترک مى کند کاستى در ایمانش پدید مى آید و گاه ضربه بر ایمان چنان است که تا چهل روز از دایره ایمان خارج مى شود مانند شراب خوار و… که عبادات او تا چهل روز پذیرفته نشود گرچه موظّف به انجام آنهاست و یا ترک یک روز روزه از روى عمد شصت ویک روز روزه لازم است تا جبران آن کند….

 

3 . به گاه نوشتن این وصیت مخاطب آن محمد مهدى شانزده ساله بود ولى چون درهر سنّى مرگ و حیات به دست خود انسان نیست باید او همان اوقاتى را که دست پیدا مى کند پاس بدارد و بهترین و سودمندترین بهایى که در برابر آنات زندگى مى شود قرار داد سربلندى در روز قیامت و کشت و کار براى آخرت است.

4. نه تنها بر هر نفسى دو شکر باید که بر هر نعمتى دو شکر باید شکر نعمت و شکر نعمت بخش. ولى هر نعمت را شکرى ویژه و مناسب خود است شکر تن با بهداشت تن و شکر روان با بهداشت روان.

فرزند در برابر پدر و مادر دو شکر باید بورزد شکر به نعمت وجود پدر و مادر و شکر بر احسانها و نیکیهاى آنان و شاید سرّ (ان اشکر لى ولوالدیّ) همین باشد.

و نیز روایت (رضا اللّه فى رضا الوالد و سخط اللّه فى سخط الوالد).

میزان الحکمه ج709/10.

5 . (عاق) اندوهگین کردن پدر و مادر است به کارى که آنان را خوش نیاید: (من احزن والدیه فقد عقّهما).

میزان الحکمه ج717/10

تعرضِ به پدر و مادر گناهى است کبیره و در ردیف شرک به خدا: (عقوق الوالدین من الکبائر لأنّ اللّه عزّوجلّ جعل العاق عصیّا شقیّا.)

بحارالانوار ج74/4

6 . سوره (اسراء) آیه 24.

7. روایات بسیارى از معصومان(ع) در دعا و نیکى به پدر و مادر پس از مرگ وارد شده و در برخى از آنها چگونگى و مصادیق نیکى برشمرده شده است.

(ما یمنع الرّجل منکم ان یبرّ والدیه حیَّین او میّیتن یصلّى عنهما ویتصدّق عنهما ویحجّ عنهما ویصوم عنهما.)

اصول کافى ج159/2

در روایت دیگر آمده است:

مردى از بنى سلمه خدمت پیامبر اکرم(ص) رسید عرض کرد: آیا کارنیکى باقى مانده است که پس از مرگ پدرم انجام دهم؟

پیامبر فرمود:

(نعم الصّلوة علیهما والإستغفار لهما وانفاذ عهدهما من بعدهما وصلة الرّحم الّتى لاتوصل الاّ بهما واکرام صدیقهما.)

میزان الحکمه ج711/10

8 . نوع دوستى حالتى است طبیعى و برخاسته از حبّ ذات. آنچه در این وصیت آمده مهرورزى است و آن در جایى است که همسو با حبّ ذات نباشد. از درد مردم دردمند شود گمراهى انسانها او را رنج دهد و رنج آنان رنجورش کند. خلق خدا عیال خدایند هر چه انسان خدایى تر شود به آفریده هاى پروردگار بیش تر مهربان مى گردد و خودبینى او در خدا بینى مستهلک مى شود و به جایى مى رسد که براى نجات مردم همه دارایى خود را نثار مى کند:

(… و یؤثرون على انفسهم ولو کان بهم خصاصة.)

سوره (حشر) آیه 9 .

9 . (اِنّ لکل امام عهدا فى عنق اولیائه وشیعته واِنَّ من تمام وفاء بالعهد وحسن الاداء زیارة قبورهم فمن زارهم رغبة فی

 

زیارتهم وتصدیقاً بما رغبوا فیه کان ائمّتهم شفعائهم یوم القیامة.)

بحارالانوار علامه مجلسى ج116/7

10 . تدبیر منزل . اداره درست زندگى رسیدگى به امور خانواده تلاش براى دست یابى به درآمد حلال مکانتى ویژه در فرهنگ شیعه دارد; چه در بینش قرآنى و شیعى بهشت را باید در همین دنیا ساخت.

11 . خدمت به مردم عبادتى است بزرگ آن که خدمت به مردم مى کند در روز بزرگ قیامت سربلند است:

(إنّ لله عباداً یسعون فى حوائج النّاس هم الآمنون یوم القیامة.)

امامان شیعه سفارش کرده اند: اگر دشمن نیاز به شما پیدا کرد در بر آوردن نیاز وى شتاب ورزید:

(إنّى لاسارع الى حاجة عدوّى خوفا ان اردّه فیستغنى عنّى.)

میزان الحکمة ج543/2

و در روایات بسیارى سستى در بر آوردن حاجت مؤمنان موجب بدفرجامى رسوایى در قیامت و خشم خدا شمرده شده است:

(ایما مسلم اتى مسلماً زائراً او طالب حاجة وهو فی منزله فاستأذن فلم یأذن له ولم یخرج الیه لم یزل فى لعنة اللّه عزوجل حتى یلتقیا.)

بحارالانوار ج192/72

12 . در حوزه آداب شیعه احترام به کهن سالان از جایگاه ویژه برخورداراست. احترام به کهن سالان پاس انسان است. پاس تجربه ها و آموزه هاست. نگهداشت حال گروهى است که نیرو و توان خویش را در جامعه ما و ساختن آن به کار برده اند. پیامبر اسلام(ص) برزگ شمردن از کارافتادگان و کهن سالان را شعبه اى از حرمت نهادن به جلالت حق مى داند:

(یجلّوا المشایخ فإنّ تبجیل المشایخ من اجلال الله عزّوجلّ و من لم یبجلهم فلیس منّا.)

مشکوة الانوار 168/

13 . شب خیزى و راز و نیاز با محبوب مطلق شیرین ترین کار براى خلق و خالق است. نماز شب سکوى عروج سالک است. نماز شب منبع انرژى مجاهدان است. نماز شب عامل پاى ورزى شکیبایان است. نماز شب نعمتى است که خدا نصیب هرکس نمى کند جان پاک خواهد:

 

(ما من عمل حسن یعمله العبد الاّ وله ثواب فى القرآن الاّ صلاة اللّیل فانّ الله لم یبین ثوابها لعظیم خطرها عنده فقال… فلا تعلم نفس ما اخفى لهم من قرة اعین جزاء بما کانوا یکسبون.)

بحارالأنوار ج126/8